Chùa Thiên Phúc

Chùa Thiên Phúc (tên chữ là Thiên Phúc Tự 天福寺) tọa lạc tại số 37 đường Định Công Thượng, phường Định Công, quận Hoàng Mai, Hà Nội. Đây là ngôi cổ tự linh thiêng nằm trong quần thể di tích Đình - Đền - Chùa Định Công Thượng. Theo các tư liệu văn bia cổ, chùa có lịch sử khởi dựng từ rất sớm. Tấm bia Cảnh Hưng thứ 24 (1763) và bia Minh Mệnh thứ 13 (1832) đã ngợi ca cảnh đẹp nơi đây là "vườn kỳ thoáng rộng, pháp tượng trang nghiêm, thực là một thắng cảnh đẹp nhất trời Nam".

Chùa trải qua nhiều đợt trùng tu dưới thời Nguyễn nhưng vẫn gìn giữ trọn vẹn cảnh quan cấu trúc truyền thống bao gồm Tam bảo, nhà Tổ, nhà Mẫu, nhà khách, nhà tạo soạn, giếng cổ, vườn tháp và các cây cổ thụ hàng trăm năm tuổi. Với những giá trị lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật điêu khắc đặc sắc, Chùa Thiên Phúc đã được Nhà nước xếp hạng là Di tích Kiến trúc - Nghệ thuật cấp Quốc gia năm 1994.

Cổng Tam quan Chùa Thiên Phúc được xây dựng kiên cố mang đậm nét kiến trúc truyền thống với ba lối đi tượng trưng cho Tam giải thoát môn (Không môn, Vô tướng môn, Vô nguyện môn). Cổng chính vươn cao, nổi bật với phần gác mái lợp ngói đỏ uốn cong thanh thoát, phía trên đắp nổi ba chữ Hán "Thiên Phúc Tự". Hai bên là hai cổng phụ nhỏ hơn, thiết kế mái đao cổ kính hài hòa với tổng thể kiến trúc.

Cổng Tam quan đóng vai trò là ranh giới chuyển tiếp thiêng liêng, dẫn dắt Phật tử và du khách rời xa chốn bụi trần để bước vào không gian thanh tịnh, trầm mặc của chốn thiền môn.

Nằm trong khuôn viên khoảng sân trước của chùa là ngôi Tháp Tổ bằng gạch đỏ cổ kính. Tháp được kiến tạo với cấu trúc nhiều tầng thu nhỏ dần về phía đỉnh, đắp vẽ hoa văn tinh tế và được bao bọc bởi hàng tường rào thấp xung quanh.

Ngự dưới những tán cây xanh mát, ngôi Tháp Tổ không chỉ là nơi lưu giữ xá lợi, tưởng nhớ các vị sư tổ từng trụ trì, mà còn là điểm nhấn kiến trúc giàu giá trị lịch sử, minh chứng cho sự nối tiếp bền vững của đạo pháp qua nhiều thế hệ.

Bước qua cổng Tam quan là tòa Tam bảo, trung tâm kiến trúc tâm linh của Chùa Thiên Phúc. Công trình tọa lạc trên nền cao 0,40m so với mặt sân, quay hướng Nam thanh tịnh và mang kết cấu hình chữ Đinh (chuôi vồ). Tiền đường gồm 5 gian xây tường hồi bít đốc, mái lợp ngói mũi hài cổ truyền, hệ thống vì kèo kết cấu kiểu "thượng rường hạ kẻ" chắc chắn.

Phía trước Tam bảo là khoảng sân lát gạch sạch sẽ, được bao bọc bởi không gian xanh mát, tôn lên vẻ bề thế, trang nghiêm và thoát tục của ngôi cổ tự.

Không gian bên trong tòa Tam bảo Chùa Thiên Phúc được bố trí bài bản, nghiêm cẩn theo đúng quy chuẩn chùa cổ Việt Nam. Các pho tượng được sơn son thếp vàng lộng lẫy, bài trí theo từng lớp từ cao xuống thấp trên các bậc bàn thờ. Hệ thống cửa võng, hoành phi, câu đối được chạm khắc hoa văn rồng chầu, tứ quý vô cùng tinh xảo.

Tại vị trí trung tâm trang trọng nhất của tòa Tam bảo là khu vực tôn trí các pho tượng Phật cốt yếu. Trên cùng ngự bộ tượng Tam Thế Phật tượng trưng cho Đức Phật trong cả ba thời quá khứ, hiện tại và tương lai. Phía dưới là tượng Phật Niêm Hoa cùng tòa Cửu Long diễn tả sự tích Đức Phật Thích Ca Mâu Ni mới ra đời được chín rồng phun nước tắm. Hai bên tòa Cửu Long được bài trí đăng đối tượng Nam Tào và Bắc Đẩu, tạo nên khung cảnh phụng thờ uy nghiêm.

Nằm tiếp giáp gian bên phải của Tam bảo là ban thờ Đức Địa Tạng Vương Bồ Tát. Pho tượng ngài được khắc họa trong tư thế ngự trên tòa sen, đầu đội mũ Thất Phật, tay cầm tích trượng cứu độ chúng sinh nơi cõi âm.

Ban thờ Đức Địa Tạng là nơi Phật tử gửi gắm nguyện ước cầu siêu cho gia tiên cửu huyền thất tổ, thể hiện đạo lý nhân văn sâu sắc của Phật giáo.

Ban thờ Đức Chúa Ông được đặt ở gian bên trái của tòa Tiền đường. Pho tượng Đức Ông thể hiện hình tướng một vị đại trưởng giả đức độ, đầu đội mũ quan, trang phục áo ngọc bào sơn son thếp vàng, nét mặt nhân từ nhưng uy nghiêm.

Ngài là vị trưởng giả gia hộ cho chốn chùa phiền, bảo vệ tài sản và tiếp độ cho nhân dân, Phật tử mỗi khi đến chốn thiền môn dâng hương bái vọng.

Tượng Hộ Pháp Khuyến Thiện được tôn trí trong Tiền đường, ngồi uy nghi trên lưng hổ, đội biểu tượng nậm rượu. Tượng có nét mặt từ hòa, mặc giáp võ tướng, đại diện cho tinh thần khuyến khích chúng sinh hướng thiện và bảo vệ chốn thiền môn.

Tượng Hộ Pháp Trừng Ác đặt đối đăng phía bên kia Tiền đường, ngồi trên lưng hổ, đội biểu tượng lưỡi mác. Tượng có nét mặt uy nghiêm, giáp trụ chi tiết, tượng trưng cho sức mạnh trừng trị tà ác và xua tan phiền não.

Ban thờ Đức Thánh Hiền được bài trí trang trọng tại gian bên phải ngoài Tiền đường. Pho tượng Đức Thánh Hiền được tạo tác tinh xảo trong tư thế ngồi hiền hòa, gương mặt thanh tú, đầu gút tóc Tôn giả, mặc áo cà sa thếp vàng lộng lẫy.

Ngài là biểu tượng của trí tuệ uyên bác, vị đại đệ tử kết tập kinh tạng Phật giáo, ngự tại ban thờ để chứng giám lòng thành và gia hộ cho bách gia trăm họ được thông tuệ, bình an.

Hệ thống tượng 10 vị vua Thập Điện (Thập Điện Diêm Vương) được bố trí đăng đối hai bên tả hữu tòa Tam bảo, dãy bên này gồm 5 pho tượng trong tư thế ngồi nghiêm cẩn trên ngai. Các pho tượng được tạo tác bằng gỗ sơn son thếp vàng thời Nguyễn, mỗi vị mang một nét mặt và biểu cảm riêng biệt đại diện cho 10 cửa điện cai quản cõi âm. Sự xuất hiện của bộ tượng Thập Điện nhắc nhở con người về luật nhân quả "ở hiền gặp lành, làm ác gặp họa".

Đối diện qua tòa Tam bảo là dãy còn lại của hệ thống tượng 10 vị vua Thập Điện (Thập Điện Diêm Vương), gồm 5 pho tượng trong tư thế ngồi nghiêm cẩn trên ngai. Các pho tượng được tạo tác bằng gỗ sơn son thếp vàng thời Nguyễn, mỗi vị mang một nét mặt và biểu cảm riêng biệt đại diện cho 10 cửa điện cai quản cõi âm. Sự xuất hiện của bộ tượng Thập Điện nhắc nhở con người về luật nhân quả "ở hiền gặp lành, làm ác gặp họa".

Nằm liền kề về phía bên phải của tòa Tam bảo là khu vực Đền / Nhà Mẫu gồm 5 gian. Không gian thờ tự tại đây được bài trí vô cùng lộng lẫy và rực rỡ với hệ thống hoành phi, câu đối, cửa võng sơn son thếp vàng tinh xảo.

Nhà Mẫu là nơi phụng thờ Tam Tòa Thánh Mẫu cùng hệ thống Chầu Bà, Quan Hoàng, thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa Phật giáo và tín ngưỡng thờ Mẫu bản địa của người Việt.

Tại vị trí chính giữa Nhà Mẫu là ban thờ trung tâm tôn trí tượng Đức Ngọc Hoàng Đại Đế ngự ở chốn cao nhất. Phía dưới bài trí bộ tượng Ngũ vị Tôn Ông, Ông Hoàng Bảy, Ông Hoàng Mười cùng hai Cậu trong trang phục tế lễ rực rỡ thếp vàng.

Ban thờ thể hiện hệ thống thần linh tối cao cai quản vũ trụ và cõi nhân gian, là nơi người dân thành tâm dâng hương cầu nguyện bình an, sức khỏe, tài lộc.

Ban thờ Đức Đại Vương được bài trí trang nghiêm ở gian bên phải Nhà Mẫu. Pho tượng Đức Thánh Trần ngự trên ngai thờ sơn son thếp vàng, phong thái uy nghiêm của vị anh hùng dân tộc ba lần đánh tan quân Nguyên Mông.

Phụ thờ xung quanh là các vị quan tướng và hai cô con gái, thể hiện triết lý tri ân các bậc tiền nhân có công bảo quốc an dân.

Ban thờ Tứ Phủ Chầu Bà nằm ở gian bên trái của Nhà Mẫu. Các pho tượng Chầu Bà được tạo tác tinh tế trong trang phục thổ cẩm thếp vàng sang quý, đại diện cho các vị nữ thần cai quản các miền.

Không gian bàn thờ luôn nghi ngút hương hoa, thể hiện sự tôn kính của bách gia trăm họ đối với các vị Thánh cô, Chầu bà.

Ban thờ Thiên (còn gọi là Cây hương ngoài trời hay Bàn thờ Thiên địa) được đặt tại không gian sân hiên, hành lang thông thoáng dưới mái che ngay trước Nhà Mẫu. Bàn thờ được thiết kế nâng cao trên một cột trụ vững chắc, mặt bàn thờ có khung bảng lưng chạm khắc hoa văn rồng mây cổ truyền.

Trên bàn thờ bài trí bát hương chính, đèn cầy, ly nước cúng thanh tịnh, là nơi giao hòa giữa trời và đất.

Nhà Tạo Soạn là hạng mục phụ trợ nằm trong khuôn viên nội tự của chùa, ngay kế bên khu vực Nhà Mẫu. Công trình được dựng theo phong cách nhà truyền thống mộc mạc, đóng vai trò là nơi chuẩn bị hoa quả, lễ vật, sửa soạn cơm chay và các công việc hậu cần phục vụ cho các đại lễ hội, nghi thức tế lễ diễn ra tại Chùa Thiên Phúc trong năm.

Nằm phía sau tòa Tam bảo là khu vực Nhà Tổ gồm 5 gian rộng rãi. Ngôi nhà gây ấn tượng với dãy cột đá chắc chắn chạm khắc các dải câu đối chữ Hán tinh xảo và bậc hiên lát gạch đỏ cổ kính.

Bên trong 3 gian giữa là nơi phụng thờ các vị Tổ sư nối tiếp qua nhiều thế hệ trụ trì chùa. Ban thờ Tổ được bài trí trang nghiêm với bức hoành phi sơn son thếp vàng cùng các pho tượng Tổ trong tư thế ngồi kiết già thanh tĩnh.

Gian giữa Nhà Tổ là ban thờ trung tâm, nơi tôn trí pho tượng Tổ sư khai sơn được tôn kính bậc nhất. Không gian thờ tự trong Nhà Tổ được bố trí trải rộng trên cả 3 gian, tạo nên sự trang nghiêm và tĩnh lặng cho chốn thiền môn.

Cả 3 gian đều đặt các ban thờ sơn son thếp vàng lộng lẫy, nơi tôn trí hệ thống tượng và bài vị của các vị tổ sư – những người đã có công thắp sáng ngọn đèn chánh pháp và giữ gìn Chùa Thiên Phúc. Các ban thờ được trang hoàng đồng bộ với cửa võng chạm khắc tinh xảo cùng đầy đủ đồ tế khí truyền thống, thể hiện trọn vẹn đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" và sự nối truyền mạch ngầm tâm linh qua các thời kỳ.

Gian bên phải Nhà Tổ tôn trí các pho tượng và bài vị của những vị tổ sư kế thế trụ trì đời sau, cùng chung không gian thờ tự trải rộng trên cả 3 gian của Nhà Tổ.

Ban thờ được trang hoàng đồng bộ với cửa võng chạm khắc tinh xảo cùng đầy đủ đồ tế khí truyền thống, thể hiện trọn vẹn đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" và sự nối truyền mạch ngầm tâm linh qua các thời kỳ.

Gian bên trái Nhà Tổ tôn trí các pho tượng và bài vị của chư vị tổ sư, hòa thượng có công tu bổ, gìn giữ chùa qua nhiều thời kỳ, cùng chung không gian thờ tự trải rộng trên cả 3 gian của Nhà Tổ.

Ban thờ được trang hoàng đồng bộ với cửa võng chạm khắc tinh xảo cùng đầy đủ đồ tế khí truyền thống, thể hiện trọn vẹn đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" và sự nối truyền mạch ngầm tâm linh qua các thời kỳ.

Nhà Khách là hạng mục kiến trúc khang trang nằm nối tiếp không gian Nhà Tổ. Nơi đây sở hữu không gian thoáng đãng, thanh tịnh, được bố trí bàn ghế gọn gàng làm nơi tiếp đón chư tôn đức tăng ni, Phật tử và du khách thập phương về bái yết, vãn cảnh chùa, thể hiện lòng hiếu khách của chốn cổ tự.

Hiện diện trong khuôn viên sân chùa là chiếc giếng đá cổ tròn trịa có niên đại hàng trăm năm. Xung quanh thành giếng được bao bọc bởi hệ thống lan can đá tự nhiên chạm khắc hoa văn tinh tế.

Dân làng Định Công truyền lại rằng xưa kia khi vùng đất này chưa có nguồn nước sinh hoạt, chiếc giếng cổ chính là nguồn nước ngọt mát lành nuôi sống cả cộng đồng dân làng qua bao thế hệ.

Nằm ngay sát cạnh giếng đá cổ là Ban thờ Bà Chúa Giếng. Đây là ban thờ tâm linh nhỏ nhắn, trang nghiêm phụng thờ vị Thủy thần cai quản nguồn nước mát lành của làng.

Bàn thờ được bài trí bát hương, lọ hoa và đồ tế cúng thanh sạch, thể hiện ước nguyện của nhân dân cầu mong nguồn nước luôn dồi dào, an lành và gia hộ cho xóm làng được ấm no.

Phía sau nhà thờ Tổ là không gian xanh mát lưu giữ cây thị cổ thụ có tuổi đời hơn 400 năm. Thân cây to lớn, gồ ghề mang đậm dấu ấn thời gian, tỏa bóng mát xum xuê bao trùm cả một khoảng sân chùa.

Cây thị cổ không chỉ là một mảng xanh sinh thái quý giá mà còn là "chứng nhân lịch sử" sống động, chứng kiến bao thăng trầm chuyển mình của ngôi cổ tự và làng cổ Định Công.

Một góc của Vườn Tháp Tổ nằm phía sau nhà thờ Tổ, bên cạnh cây thị cổ. Hệ thống gồm các ngôi tháp gạch đỏ cổ kính cao ba, bốn tầng được xây dựng kiên cố qua các thời kỳ.

Nơi đây là chốn an nghỉ linh thiêng, lưu giữ xá lợi và tháp thờ các vị sư tổ từng trụ trì tại Chùa Thiên Phúc, minh chứng cho lịch sử tồn tại lâu đời và truyền thống tu hành đắc đạo của chốn thiền môn.

Một góc khác của Vườn Tháp Tổ, nơi tập trung nhiều ngôi tháp gạch đỏ cổ kính cao ba, bốn tầng được xây dựng kiên cố qua các thời kỳ.

Nơi đây là chốn an nghỉ linh thiêng, lưu giữ xá lợi và tháp thờ các vị sư tổ từng trụ trì tại Chùa Thiên Phúc, minh chứng cho lịch sử tồn tại lâu đời và truyền thống tu hành đắc đạo của chốn thiền môn.

Tọa lạc dọc theo bức tường cổ trong khu vực Nhà Tổ và Vườn tháp là Khu bia di tích lưu giữ 3 tấm bia đá cổ. Trong đó có các bia niên hiệu khắc chữ Hán nét sâu sắc thẳm.

Các tấm bia là nguồn tư liệu Hán Nôm vô giá, ghi chép công đức trùng tu, ca ngợi cảnh đẹp thắng cảnh và lịch sử kiến tạo di tích qua nhiều triều đại phong kiến.

Từ khu vực giếng cổ và nội tự có con đường nhỏ dẫn ra Khu vườn cây thoáng đãng phía sau. Nơi đây trồng nhiều cây ăn quả, cây cảnh xanh tươi và được bao bọc bởi hàng rào chắc chắn,

tạo nên không gian giao thoa hài hòa giữa kiến trúc chùa cổ và thiên nhiên thanh bình, mang lại cảm giác thư thái cho du khách khi vãn cảnh.

Cổng sau của chùa được xây dựng theo kiểu vòm đao cổ kính, phía trên vòm cổng đắp nổi ba chữ Hán "Phương Tiện Môn" (cửa Phương Tiện) cùng hai bên câu đối chữ Hán sắc nét. Trong triết lý Phật giáo, "Phương tiện" là con đường khéo léo đưa chúng sinh đến với đạo pháp.

Cổng sau đóng vai trò là lối giao thoa kết thúc hành trình, kết nối không gian nội tự thanh tịnh với con đường dân sinh phía sau chùa.